Riksza

Dziś przybliżamy wam zapomniane nieco w Polsce pojazdy – riksze.

Riksza (staropolskie: ryksza, jap. fonet. „dzinriksia”, ang. rickshaw) – jest to pojazd kołowy napędzany siłą mięśni ludzkich.

Pojazd ten pochodzi z Azji; został prawdopodobnie wynaleziony w Japonii w drugiej połowie XIX wieku jako logiczne rozwinięcie lektyki (spośród dwóch osób przenoszących lektykę dwuosobową zrezygnowano z jednej osoby zastępując ją parą kół umieszczonych na jednej osi). W języku japońskim, składającym się ze znaków-symboli, pojazd ten nazywa się „dzin-riki-szia” i jest to nazwa złożona z 3 znaków: „dzin” – człowiek/ludzki, „riki” – siła, „szia” – koło. Można więc przetłumaczyć ten zwrot jako „człowiek-siła-koło”

Tutaj tochę nietypowa riksza – rowerowa:

Początkowo riksza była pojazdem pchanym lub ciągnionym przez jedną osobę (riksza piesza), później została unowocześniona poprzez wykorzystanie roweru jako jednostki napędowej (riksza rowerowa). Pojazd ten (r. piesza) zrewolucjonizował transport osobowy w Japonii, a później w całej Azji płd-wsch. Liczba riksz gwałtownie rosła, osiągając liczbę od kilkuset do kilku tysięcy riksz pieszych w poszczególnych miastach Azji płd-wsch. (np. w Tokio na początku XX wieku było ich w użyciu około 8000). Wynalezienie i rozwpowszechnienie samochodów i autobusów spowodowało spadek liczby riksz pieszych w okresie po I wojnie światowej. Wynalazek roweru i wykorzystanie jego konstrukcji do zmodyfikowania rikszy przyczynił się do renesansu tego typu pojazdu

Zjawisko popularności tych pojazdów w Azji związane jest z przeludnieniem miast i migracją ludności wiejskiej do większych ośrodków, co generuje bardzo duże bezrobocie a w konsekwencji poszukiwanie jakiegokolwiek źródła zarobku. System wykorzystywania tych pojazdów opiera się o właścicieli, posiadających od kilkunastu do kilku tysięcy(!) sztuk riksz, będących bogaczami w tamtejszym systemie społecznym. Pojazdy te są wypożyczane poszczególnym rikszarzom, którzy zarabiają na siebie i swoje rodziny, płacąc z góry ustaloną stawkę za wynajem pojazdu. Zarobek rikszarza w wysokości 2-3 dolarów amerykańskich dziennie uważany jest za bardzo dobry.

Konstrukcje tych pojazdów są bardzo zróżnicowane, w większości jednak bardzo proste. Są to przeważnie trójkołowce o masie kilkudziesięciu kilogramów z napędzaną tylną osią (bez mechanizmu różnicowego), na której znajduje się siedzisko tylne dla 2-3 osób. Inne konstrukcje to trójkołowce wyposażone w siedziska przednie, umieszczone nad przednią osią i napędzane poprzez tylne koło (jak w rowerze), rowery z doczepionymi na stałe wózkami bocznymi (patrz wózek boczny motocykla), oraz najbardziej prymitywne, niezmienione od przeszło 100 lat drewniane riksze piesze (posiadają drewniane koła i szprychy) z dyszlami ciągnionymi przez pieszego rikszarza. Riksze piesze mają jednak jedną niezaprzeczalną zaletę, która daje im przewagę na rikszami rowerowymi – posiadają bardzo duże koła, a co za tym idzie wysoko umieszczoną oś koła, dającą bardzo duży prześwit – są bezkonkurencyjne podczas pory monsunowej i częstych opadów deszczu, wtedy gdy większość ulic w mieście (np. Kalkuta) zalanych jest wodą. Ulice są wtedy nieprzejezdne dla samochodów, autobusów i riksz rowerowych a kolej nie funkcjonuje.

Niektóre azjatyckie pojazdy są bogato zdobione przeróżnymi scenami obyczajowymi lub z dziedziny kina (patrz indyjskie Bollywood). Są to najczęściej ręczne malowidła wykonane przez miejscowych artystów.

Jednak riksze to nie tylko biedna Azja. Konstrukcje tych pojazdów były stale unowocześniane i znajdują zastosowanie w lokalnym transporcie w wielu rozwiniętych krajach europejskich, zwłaszcza w Holandii (np. Amsterdam) oraz w Skandynawii (np. Kopenhaga), tam gdzie infrastruktura rowerowa jest na najwyższym poziomie, a obywatele doceniają zalety rowerów w codziennym użytkowaniu – podczas dojazdu do pracy, na imprezę, na zakupy lub podczas przeprowadzki. Pojazdy te można wypożyczyć w wyspecjalizowanych punktach usługowych (wypożyczalnie rowerów), zamówić jako taksówkę lub zakupić samemu w sklepie rowerowym.

Rodzaje riksz:

* riksze piesze (druga połowa XIX w. – czasy obecne)
* riksze rowerowe (lata 20. XX w. – czasy obecne).

Rozwinięciem riksz są niektóre rowery transportowe (np. trójkołowce, czterokołowce, pojazdy typu „party-bike”/ 7-osobowe)

Materiały:

* Tony Wheeler, Richard l’Anson, „Chasing Rickshaws”, wyd. Lonely Planet, Melbourne, Australia, 1998

Opracowanie na podstawie pl.wikipedia.org

hastagi na stronie: